Bókmenntahugtök
Efnisyfirlit:
Í bókmenntagreiningu felst:
- Lýsing á verkinu
- Túlkun
- Mat
Bókmenntagreining er verkfæri til að skilja bókmenntaverkið betur –
kafa
undir
yfirborðið
Hefðbundin ljóð
Form
Reglubundin hrynjandi
Ljóðstafir (stuðlar og höfuðstafur)
Rím
Ljóðlínur
Erindi
Ýmsir bragarhættir
Dæmi um ljóð
Smaladrengurinn
Út um græna grundu
gakktu, hjörðin mín.
Yndi vorsins undu.
Ég skal gæta þín.
Sól og vor ég syng um,
snerti gleðistreng.
Leikið, lömb, í kringum
lítinn smaladreng
(Steingrímur Thorsteinsson)
Hér má hlýða á textann við lag Gunnars Þórðarsonar, í flutningi Þórunnar Antoníu
Óhefðbundin ljóð
Þegar nútíminn hóf innreið sína urðu til alls konar ljóð. Hér má hlýða á hljóðaljóð Eiríks Arnar Norðdahl.
Form
Óregluleg hrynjandi
Ekkert rím
Ekki hefðbundin ljóðstafasetning
(getur þó vel innihaldið ljóðstafi)
Dæmi um ljóð
Sorgin
Sorgin var berrössuð stelpa
hljóp út og inn.
Nú er hún hætt því
ía úa æ ó
Er orðin síðbrjósta kellíng
og neitar að fara.
Myndmál
Bein mynd
-Einfaldasta gerð myndmáls
-Myndræn lýsing á hinu sýnilega
Dæmi: Eftir svellaðri götu fara tveir lágvaxnir menn og leiðast upp brattann
Viðlíking
-Einhverju er líkt við eitthvað annað
-Þekkist á samanburðarorðunum:
eins og, sem, líkt og
Dæmi: Bílarnir hnipra sig á stæðinu
eins og hræddar skjaldbökur
Myndhverfing
-Einhverju er líkt við eitthvað annað án samanburðarorða
-Eitthvað er sagt vera eitthvað annað
Dæmi Maðurinn er asni
Líf mitt er endalaus eyðimörk
Persónugerving
-Dauðir hlutir fá líf (lífgæðing)
-Lifandi eða dauð fyrirbæri fá mannlega eiginleika
Dæmi: Sólin brosir
Ljósastaurarnir hanga aðgerðalausir
Hlutgerving
-Á margan hátt andstæða persónugervingar.
-Það sem er lifandi fær eiginleika dauðra hluta.
-Hið óáþreifanlega verður áþreifanlegt.
Dæmi: Þú ert viljalaust verkfæri
Lengi var ég lokaður gluggi
Stílbrögð
Góðærisóður
Mikið er nú gaman
að vera verkamaður
og vinna allan daginn
og stundum fram á nætur,
og hafa’ ekkert að hugsa um,
og hafa nóg að éta,
og fara snemma á fætur,
svo frjáls og endurnærður
Ég hugsa til þess hrærður,
að hátekjumenn þurfa
að vaka veizlunætur
og vera á skrifstofunni
fram til þrjú og fjögur
frá því klukkan tíu.
Og þó þeir séu heima
(í húsunum sínum nýju)
er allt í þeirra ábyrgð,
og engu mega þeir gleyma,
og alltaf vera að reikna
og reksa um kaup og sölur
og rita háar tölur
og græða kannski miklu
minna en þeir áttu að gera.
Nei, þá er meira gaman
að vera verkamaður,
sæll og sífellt glaður,
og hækki ekki kaupið,
þeir hafa nóga vinnu
og hafa nóg að éta.
(Jón úr Vör. 1942)
Endurtekning
-Efnisleg endurtekning þar sem orð er endurtekið
-Hugsun endurtekin, stef og viðlög
Dæmi: Og veinar og veinar þar
Í kvöld skulum við vera kyrrlát og hljóð
Andstæða
-Oftast andstæð orð (andheiti) af sama merkingarsviði
-Í því felst samanburður til að skapa einhvern mun
Dæmi: Líf og dauði
Svart og hvítt
Vísun
-Vísar til einhvers fyrir utan verkið og ætlast er til að lesandinn þekki það
-Getur verið eitt orð eða fleiri
Dæmi: Fögur er hlíðin svo að mér hefir hún aldrei jafnfögur sýnst, bleikir akrar en slegin tún, og mun eg ríða heim aftur og fara hvergi
Tákn
Orð eða hlutur sem táknar annað en sjálft sig:
-Hefðbundin tákn: Rauður litur fyrir ást, fjallkonan fyrir Ísland
-Náttúruleg tákn: Haustið fyrir seinni hluta æviskeiðsins, hjartað fyrir ást og tilfinningar
-Tákn sem eru nýsmíði skáldsins: Ræðst af samhenginu, sjá t.d. í ljóðinu hér fyrir neðan: Í vorþeynum
-Allegóría sem er samfellt táknmál, táknsaga, nýgerving: Animal farm e. Orwell, dæmisögur Jesú
Hluti fyrir heild
-Þegar aðeins hluti einhverrar manneskju, eða fyrirbæris, er nefndur í stað þess að nefna hana alla
Dæmi: Og hvítir armar birtust, og hjartað brann af gleði
Háð
-Þegar eitt er sagt en annað er meint
-Oft notað til að koma ádeilu á framfæri
Dæmi: Sjá ljóð Jóns úr Vör, hér til vinstri.
Form
Sýnidæmi
Í vorþeynum eftir Jón Helgason
Myndmál og stílbrögð
Á meðan brimið þvær hin skreipu sker
og skýjaflotar sigla yfir lönd
þá spyrja dægrin: Hvers vegna ertu hér,
hafrekið sprek á annarlegri strönd?
Það krækilyng sem eitt sinn óx við klett
og átti að vinum gamburmosa og stein
er illa statt og undarlega sett,
hjá aldintré með þunga og frjóa grein.
Hinn rammi safi rennur frjáls í gegn
um rót er stóð í sinni moldu kyr,
en öðrum finnst sig vanta vaxtarmegn
þótt vorið fljúgi í lofti hraðan byr.
Drýpur af hússins upsum erlent regn,
ókunnir vindar kveina þar við dyr.
Brimið þvær = persónugerving
Ský + flotar sem sigla = myndhverfing
Dægrin (dagarnir) spyrja = persónugerving
Þú = hafrekið sprek =persónugerving
Brim og haf = endurtekning
Hafrekið sprek kann að vera tákn fyrir ljóðmælandann sem er að heiman
Krækilyng á vini = persónugerving
Vinirnir eru gamburmosi og steinn = persónugervingar
Krækilyng – aldintré = andstæður
statt/ stóð/kyr = endurtekningar andstætt rennur/hraðan (3. er.) = endurtekningar
Krækilyngið er trúlega tákn fyrir ljóðmælanda sem ólst upp á Íslandi en er nú erlendis.
Safinn rennur frjáls = myndhverfing
Rót stendur kyr = persónugerving
Öðrum [krækilynginu?] finnst sig vanta = persónugerving
Vorið fljúgi = myndhverfing
Fljúgi – sigla (1.er.) = andstæður
Regnið er erlent = myndhverfing (mögulega persónugerving)
Vindar eru ókunnir og kveina = persónugerving
Túlkun og bragarháttur
Jón Helgason dvaldi lengi í Danmörku, lærði þar og starfaði, og er því mögulega að fjalla um eigin upplifun.
Hafrekið sprek og krækilyng eru líklega tákn fyrir ljóðmælanda/skáldið.
Krækilyngið er í framandi umhverfi innan um erlendar plöntur og líður því illa. Sá sem hefur fest rætur nærist vel en öðrum, krækilyngið/ljóðmælandi, gengur verr að nærast þó svo að komið sé vor.
Allt er ljóðmælandanum ókunnugt, m.a.s. rigningin og vindarnir.
•Bragarháttur er sonnetta af ensku gerðinni sem er samtals 14 ljóðlínur: 4+4+4+2 og geymir endarím.
Frásagnarháttur
Þriðju persónu frásagnir
1) Alvitur höfundur/sögumaður
Hefur yfirsýn yfir allt sem gerist
og sér í hug allra persóna – líkt og guð.
2) Takmörkuð vitneskja höfundar/sögumanns
Sögumaður takmarkar vitneskju sína og yfirsýn
yfir atburði með því að sjá aðeins í hug einnar persónu
eða fárra.
3) Hlutlaus frásögn höfundar/sögumanns
Hefur ekki yfirsýn þar sem hann sér ekki í hug
neinna persóna. Allt er séð utan frá, líkt og í kvikmynd
og ef lesandinn fær að sjá í hug persóna
er það algjör undantekning.
Fyrstu persónu frásögn
Sögumaður er sjálfur þátttakandi í atburðum sögunnar
sem ein af sögupersónum hennar, oft aðalpersónan.
Hann getur bara séð í eigin hug en ekki annarra.
Frásögnin afmarkast af sjónarmiði og skilningi sögumanns.
Bygging
Sérhver skáldsaga er byggð sem ein heild:
- Kynning aðstæðna
- Flækja/átök
- Ris
- Lausn
Persónur
Sögupersónur skiptast í tvo höfuðflokka:
1) Aðalpersónur:
Þær persónur sem sagan fjallar mest um
Aðalþátttakendur í atburðarásinni og meginviðfangsefni sögunnar
2) Aukapersónur:
Gegna yfirleitt því hlutverki að varpa skýrara ljósi á aðalpersónur
Persónulýsingar geta verið tvenns konar:
1) Beinar lýsingar:
Koma frá höfundi eða sögumanni
Geta átt við bæði útlit og lýsingar á innræti, framkomu og hegðun
2) Óbeinar lýsingar (óáreiðanlegri):
Hegðun eða framkoma sögupersónu og/eða hvernig hún lýsir sér
Sambandið milli þess sem sögupersóna segir um sig og hvernig hún hagar sér
Skoðanir annarra og/eða framkoma við sögupersónuna
Tími
Innri tími:
Tíminn sem líður innan sögunnar
Ytri tími:
Almanakstími
Tímaeyða:
Ákveðinn tími líður innan sögu án þess að fjallað sé um hann
Umhverfi
Náttúrulegt umhverfi:
Staðir (land, sveit, borg…)
Lýsingar á veðri (lýsa oft sálarástandi persóna)
Félagslegt umhverfi:
Þjóðfélagsleg staða persóna
Heilsufar persóna, málfar þeirra o.fl.
Þema
Tiltekin hugmynd eða viðfangsefni sem saga, leikrit og jafnvel ljóð fjallar um.
Hægt að skýra með fáeinum orðum, jafnvel bara einu
Dæmi: Vinátta og hugrekki – Bróðir minn Ljónshjarta
Ofbeldi leiðir af sér ofbeldi – Strákar sem meiða
Hugfinnur
Hér má nálgast rafbók um bókmenntahugtök:
ORÐASTAÐUR 